Sở Chỉ huy tiền phương Phân khu 6 trong chiến dịch Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968
Tại số 7 đường Yên Đỗ, nay là số 11 đường Lý Chính Thắng, phường Võ Thị Sáu, Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh, có một di tích lịch sử đặc biệt gắn liền với cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Đó là tiệm Phở Bình của gia đình đồng chí Ngô Toại, còn gọi là Ngô Duy Ái. Nơi đây từng là cơ sở bí mật của lực lượng bảo đảm chiến đấu Biệt động Thành từ năm 1967 và được chọn làm Sở Chỉ huy tiền phương của Phân khu 6 trong những ngày chuẩn bị và triển khai cuộc tổng tiến công vào nội đô Sài Gòn.

Tháng 10 năm 1967, thực hiện chỉ đạo của Bộ Chính trị, Trung ương Cục miền Nam ra nghị quyết về tổng công kích, tổng khởi nghĩa, lấy Sài Gòn – Gia Định làm trọng điểm. Đây là trung tâm đầu não của bộ máy chiến tranh Mỹ và chính quyền Sài Gòn, đồng thời là mục tiêu chiến lược có ý nghĩa quan trọng trong toàn bộ chiến dịch.

Để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ mới, Trung ương Cục quyết định tổ chức lại chiến trường miền Đông, thành lập khu trọng điểm Sài Gòn – Gia Định và chia địa bàn thành sáu phân khu. Trong đó, Phân khu 6 phụ trách khu vực nội thành Sài Gòn. Ban Cán sự Đảng và Bộ Chỉ huy Phân khu 6 có nhiệm vụ chỉ đạo lực lượng biệt động, các ngành, các giới và cơ sở cách mạng trong nội đô.

Tiệm Phở Bình được lựa chọn làm Sở Chỉ huy Phân khu 6 bởi vị trí thuận lợi và khả năng ngụy trang kín đáo. Căn nhà nằm ở mặt tiền đường Yên Đỗ, cách ngã ba Yên Đỗ – Hai Bà Trưng khoảng 50 mét. Xung quanh là những cơ sở của địch như Sở Dân sự Mỹ, nhà thuê của chuyên gia quân sự Philippines và phía sau là nhà của một thiếu tướng chính quyền Sài Gòn. Chính vị trí tưởng chừng nguy hiểm ấy lại tạo điều kiện để cơ sở hoạt động bí mật, khó bị nghi ngờ.

Căn nhà có cấu trúc một trệt, ba lầu và sân thượng. Tầng trệt là nơi bán phở để che mắt địch và duy trì sinh hoạt bình thường. Các tầng trên được bố trí làm nơi ở, hội họp và chỉ huy. Sở Chỉ huy đặt tại tầng hai, được ngụy trang khéo léo: phòng phía trước đặt bàn thờ Phật, phòng phía sau bố trí bộ xa lông để hội họp. Phòng riêng của đồng chí Ngô Toại cũng là nơi các đồng chí trong Bộ Chỉ huy ở và bàn bạc công việc.

Trước Tết Mậu Thân khoảng một tháng, dưới sự chỉ đạo của đồng chí Nguyễn Văn Trí, tức Hai Trí, gia đình đồng chí Ngô Toại đã chuẩn bị lương thực, thực phẩm cho khoảng 100 người sử dụng trong một tháng. Các nhu yếu phẩm như lương khô, đồ hộp, gà, vịt được dự trữ chu đáo. Căn nhà cũng được che chắn, bố trí lại để sẵn sàng đón cán bộ, chiến sĩ vào hoạt động bí mật.

Các bộ phận của Sở Chỉ huy lần lượt đến Phở Bình bằng nhiều phương tiện khác nhau như xe gắn máy, Vespa, xe đạp, ô tô hoặc đi bộ, trong vai khách hàng bình thường. Việc đón cán bộ, chiến sĩ được tổ chức kín đáo. Đồng chí Nguyễn Thị Lịch thường mặc áo tím, đứng trước cửa tiệm để nhận diện. Mỗi người được phát một mảnh vải đỏ làm dấu hiệu liên lạc. Sau đó, đồng chí Ngô Toại bí mật đưa các chiến sĩ lên tầng trên và bố trí theo từng bộ phận.

Ngày 29 tháng 1 năm 1968, tức đêm 30 Tết, chỉ huy các đơn vị Biệt động thuộc Phân khu 6 tập kết tại số 7 Yên Đỗ để chuẩn bị nhận nhiệm vụ. Nhiều cán bộ, chiến sĩ phụ trách các mũi tiến công quan trọng đã có mặt, trong đó có lực lượng đánh vào Đại sứ quán Mỹ, Bộ Tổng tham mưu chính quyền Sài Gòn cùng các bộ phận vận chuyển vũ khí, thông tin, cơ yếu và quân y.

Ngày 30 tháng 1 năm 1968, tức mùng 1 Tết Mậu Thân, đồng chí Võ Văn Thạnh, tức Ba Thắng, Chính ủy Phân khu 6, đến Sở Chỉ huy để trực tiếp chỉ đạo các đơn vị. Đêm mùng 1 Tết, tại tầng ba căn nhà, cán bộ, chiến sĩ, ban chỉ huy các cụm, các đội biệt động và đơn vị phục vụ tập hợp đông đủ để chờ mệnh lệnh tiến công.

Lúc 23 giờ 30 phút, thay mặt Bộ Chỉ huy Phân khu 6, đồng chí Ba Thắng trịnh trọng đọc “Lời hiệu triệu” của Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam, phát lệnh cho các cụm Biệt động thực hiện nhiệm vụ xung kích, tiến công vào các mục tiêu đầu não của đế quốc Mỹ và chính quyền Sài Gòn. Sau đó, các cụm biệt động lần lượt rời Sở Chỉ huy, hòa vào dòng người vui xuân, bí mật về các kho vũ khí và tiến đến mục tiêu đã được phân công.

Khoảng 2 giờ ngày 31 tháng 1 năm 1968, tức mùng 2 Tết Mậu Thân, các đơn vị Biệt động bất ngờ nổ súng tiến công vào nhiều mục tiêu trọng yếu như Dinh Độc Lập, Đại sứ quán Mỹ, Đài Phát thanh Sài Gòn, Bộ Tổng tham mưu Sài Gòn, Bộ Tư lệnh Hải quân Sài Gòn. Ngay trong ngày đầu của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy, lực lượng Biệt động Thành đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, đánh vào các cơ quan đầu não của địch, gây tiếng vang lớn, làm rung động dư luận trong và ngoài nước.

Sáng 31 tháng 1 năm 1968, nhận thấy cơ sở có dấu hiệu bị lộ, đồng chí Ba Thắng ra lệnh phân tán lực lượng. Các đồng chí hoạt động hợp pháp tiếp tục ở lại để tiêu hủy tài liệu và chuẩn bị đối phó. Ngày 1 tháng 2 năm 1968, tức mùng 3 Tết, sau khi các đồng chí chỉ huy đã rời khỏi Sở Chỉ huy, cảnh sát địch bao vây tiệm Phở Bình. Chúng lập chốt tại ngã tư Yên Đỗ – Hai Bà Trưng, dùng rào kẽm gai, bao cát và súng đại liên để chặn hai đầu phố, ngăn người và xe qua lại.

Lực lượng cảnh sát dã chiến từ các nóc nhà bên cạnh tràn vào sân thượng, tìm cách đột nhập vào tầng hai. Phía dưới, lính dù và bộ binh phá cửa xông vào tiệm Phở Bình, bắt vợ chồng đồng chí Ngô Toại, con gái, con rể cùng 13 cán bộ, chiến sĩ, liên lạc còn ở lại. Trong đêm đó, hai chiến sĩ Phạm Văn Bảy và Nguyễn Huy Xích đã anh dũng hy sinh sau khi bị địch tra tấn dã man để khai thác tổ chức cách mạng. Đồng chí Ngô Toại cũng bị đưa về Tổng nha Cảnh sát, bị tra tấn suốt 20 ngày nhưng vẫn kiên quyết không khai báo. Sau đó, đồng chí bị đày ra nhà tù Côn Đảo và tiếp tục giữ vững khí tiết cách mạng cho đến khi được trao trả tù binh sau Hiệp định Paris năm 1973.

Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 là dấu mốc lịch sử quan trọng, thể hiện ý chí quyết chiến, quyết thắng của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, tự do và thống nhất đất nước. Trong dấu mốc ấy, tiệm Phở Bình – Sở Chỉ huy tiền phương Phân khu 6 – là một địa chỉ lịch sử đặc biệt, ghi lại tinh thần yêu nước của nhân dân nội thành Sài Gòn và sự dũng cảm, mưu trí, kiên cường của lực lượng Biệt động Thành.

Với những giá trị lịch sử tiêu biểu, tiệm Phở Bình, tức trụ sở Sở Chỉ huy Phân khu 6 trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, đã được Bộ Văn hóa, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, xếp hạng là di tích lịch sử quốc gia theo Quyết định số 1288-VH/QĐ ngày 16 tháng 11 năm 1988.

Hiện nay, trong căn phòng của đồng chí Ngô Toại, nơi các cán bộ, chiến sĩ từng quây quần nghe đồng chí Ba Thắng đọc “Lời hiệu triệu”, đã được tổ chức thành không gian trưng bày bổ sung của di tích. Tại đây, không khí Tết Mậu Thân 1968 được tái hiện sinh động qua hình ảnh, tài liệu, hiện vật liên quan đến hoạt động của Sở Chỉ huy Phân khu 6 và các trận đánh vào năm mục tiêu đầu não của địch tại Sài Gòn – Gia Định.

Từ sau khi được công nhận di tích đến nay, Phở Bình đã trở thành điểm tham quan, học tập truyền thống của nhiều đoàn khách trong và ngoài nước. Đặc biệt, đông đảo học sinh trên địa bàn Quận 3 và Thành phố Hồ Chí Minh đã đến đây để tìm hiểu lịch sử, bồi đắp lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc.

Ngày nay, khách tham quan di tích vẫn có thể cảm nhận một phần không gian xưa của tiệm Phở Bình. Quán phở vẫn tiếp tục hoạt động, lưu giữ thương hiệu đã có mặt tại Sài Gòn từ năm 1951 và được các thế hệ con cháu của gia đình đồng chí Ngô Toại tiếp nối, phát huy. Di tích Phở Bình không chỉ là một địa chỉ ẩm thực quen thuộc của người dân Thành phố, mà còn là nơi lưu giữ ký ức hào hùng về cuộc chiến tranh nhân dân Việt Nam, về lòng dân đối với cách mạng và về tinh thần bất khuất của lực lượng Biệt động Sài Gòn.